Często do punktu nieodpłatnej pomocy prawnej/nieodpłatnego poradnictwa
obywatelskiego zgłaszają się osoby, które ze względu na chorobę bądź też
uzależnienie osoby najbliższej zmuszone są podjąć kroki prawne celem jej
ubezwłasnowolnienia. Pojawia się wtedy pytanie, który rodzaj ubezwłasnowolnienia
„wybrać” i o który wnioskować przed sądem. Odpowiedzi na powyższe należy
poszukiwać w przepisach kodeksu cywilnego, a dokładniej w art. 13 i 16 KC.
Zgodnie z przepisami prawa każda osoba pełnoletnia posiada pełną zdolność do
czynności prawnych, co umożliwia jej swobodne składanie oświadczeń woli –
nabywanie praw oraz zaciąganie zobowiązań. Wraz z ukończeniem 13. roku życia
osoba uzyskuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych, gdzie dla ważności
pewnych czynności prawnych (zaciąganie zobowiązań, rozporządzanie prawami)
wymagana jest zgoda jej przedstawiciela.
Ubezwłasnowolnienie pozbawia daną osobę zdolności do czynności prawnych
– całkowicie bądź częściowo. Istotne jest, iż ubezwłasnowolnienie jest środkiem
nadzwyczajnym gdzie jego stosowanie winno być ograniczone do sytuacji, w których
jest ono nieuniknione i konieczne. Jego celem jest bowiem ochrona interesu
osobistego lub majątkowego osoby fizycznej. Ponadto, instytucja ta ma służyć dobru
samego ubezwłasnowolnionego, a nie osób trzecich.
I tak zgodnie z art. 13 kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła lat
trzynaście, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby
psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych,
w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym
postępowaniem. Powyższe oznacza, iż samo istnienie choroby psychicznej,
niedorozwoju umysłowego lub też zaburzeń psychicznych nie jest wystarczające dla
orzeczenia ubezwłasnowolnienia. Konieczne jest, aby osoba posiadająca ww.
schorzenia/zaburzenia nie miała możności kierowania swym postępowaniem
rozumianego jako brak świadomego kontaktu z otoczeniem oraz brak możliwości
intelektualnej oceny swojej sytuacji, swojego zachowania i wywołanych nim
następstw.
Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna prawnego,
chyba, że osoba pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską. Osoba
ubezwłasnowolniona całkowicie nie może samodzielnie dokonywać czynności
prawnych mający na celu powstanie, zmianę lub ustanie stosunku prawnego z uwagi
na brak zdolności do ww. czynności (np. zawieranie umów, sporządzenie testamentu,
zawarcie związku małżeńskiego).Wyjątkiem jest zawarcie przez
ubezwłasnowolnionego całkowicie umowy zaliczanej do umów powszechnie
zawieranych w drobnych i bieżących sprawach życia codziennego, które to umowa
staje się ważna z chwilą jej wykonania chyba, że pociąga za sobą rażące
pokrzywdzenie ww. osoby. Osoba taka funkcjonuje zatem w obrocie prawnym jak
dziecko poniżej 13 roku życia. Czynności prawnych w jej imieniu dokonuje opiekun
prawny ustanowiony przez sąd, a w przypadku istotnych decyzji dotyczących
ubezwłasnowolnionego, opiekun musi uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na
dokonanie konkretnych czynności.
Z kolei osoby pełnoletnie mogą zostać ubezwłasnowolnione częściowo z
powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju
zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan osoby
nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do
prowadzenia jej spraw (art. 16 kodeksu cywilnego). Zatem ubezwłasnowolnienie
częściowe orzekane jest w sytuacji gdy stan zdrowia (rodzaj posiadanych
schorzeń/zaburzeń) osoby nie uzasadnia jej ubezwłasnowolnienia całkowitego,
jednak konieczna jest pomoc do prowadzenia jej spraw – dokonywania czynności
prawnych jak i faktycznych z uwagi na sprawność intelektualną w zakresie
podejmowania decyzji i kierowania swoim postępowaniem. Sytuacja prawna osoby
częściowo ubezwłasnowolnionej jest taka jak dziecka między 13., a 18. rokiem życia
pozostającego pod władzą rodzicielską. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo
posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych, może więc rozporządzać
swoim zarobkiem oraz samodzielnie zawierać umowy dotyczące spraw życia
codziennego, jednak dla dokonywania pozostałych czynności prawnych (zaciągania
zobowiązań/rozporządzania majątkiem) potrzebna jest zgoda kuratora. Dla osoby
ubezwłasnowolnionej częściowo sąd ustanawia zatem kuratelę gdzie określa zakres
obowiązków kuratora. Zarówno opiekun jak i kurator podlegają nadzorowi sądu
opiekuńczego co do prawidłowości wywiązywania się ze swoich obowiązków.
Zuzanna Kowol-Socha, radca prawny