Śmierć najbliższego członka rodziny, zwłaszcza współmałżonka to nie tylko
trauma i ból po stracie bliskiej osoby. Często małżonkowie posiadają w banku
wspólny rachunek bankowy. Ponieważ środki finansowe i swobodny dostęp do nich
jest pożądany na każdym etapie życia, zwłaszcza po śmierci współmałżonka, często
wdowa/wdowiec zastanawia się co dalej ze wspólnie prowadzonym kontem w banku
oraz dostępem do zgromadzonych na nim środków. Niestety nie ma tutaj
jednoznacznej odpowiedzi, wszystko bowiem zależy od umowy jaką
współmałżonkowie zawarli z bankiem, w tym zaakceptowanych przez nich
regulaminów.
Zgodnie z art. 51 ustawy prawo bankowe, rachunek bankowy, z wyjątkiem rachunku
rodzinnego, może być prowadzony dla kilku osób fizycznych, jako ich rachunek
wspólny. W przypadku rachunku wspólnego, o ile umowa rachunku bankowego nie
stanowi inaczej każdy ze współposiadaczy rachunku może dysponować
samodzielnie środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku.
Z chwilą śmierci jednego ze współposiadaczy (tutaj: współmałżonka), to właśnie
umowa rachunku bankowego i jej postanowienia będą wskazywały jaka będzie
dalsza procedura i dostęp drugiego współposiadacza do środków zgromadzonych na
wspólnym koncie. Banki stosują różne praktyki. Dlatego istotnym jest, aby sprawdzić
postanowienia umowne w tym zakresie już za życia współposiadaczy konta oraz
zastanowić się nad ewentualną zasadnością dokonania zmian.
W razie śmierci jednego ze współposiadaczy konta, najczęściej spotykane są
następujące rozwiązania prawne:
- drugi współposiadacz (tutaj: współmałżonek) może zachować pełnię praw do
dalszego swobodnego dysponowania rachunkiem oraz całością środków
znajdujących się na rachunku bankowym. W takiej sytuacji rachunek ten jest
przekształcany w rachunek indywidualny żyjącego współposiadacza; - umowa wspólnego rachunku bankowego wygasa, a bank dokonuje podziału
środków tj. dzieli środki zgromadzone na koncie. Żyjący posiadacz uzyskuje dostęp
do połowy z nich, natomiast druga część środków jest zdeponowana na rachunku
technicznym/depozytowym, który służy do wypłaty środków na rzecz uprawnionych
spadkobierców. Środki te bowiem wchodzą w skład spadku po zmarłym i dopiero
przedstawienie prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub
zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia uprawnia spadkobierców do
wypłaty na ich rzecz kwoty odpowiadającej posiadanemu udziałowi spadkowemu;
- bank dokonuje blokady całości środków zgromadzonych na rachunku. Po
czym swoiste „odmrożenie” środków i ich wypłata następuje jak powyżej, tj. dopiero
po przedstawieniu w banku dokumentów, z których będzie wynikać fakt dziedziczenia
po zmarłym współposiadaczu Taka procedura nie wydaje się być uprawniona i
pożądana m.in. z uwagi na przyjęcie przez bank, iż całość środków zdeponowanych
na rachunku należała wyłącznie do jednego ze współmałżonków.
Niezależnie od przyjętych rozwiązań należy wskazać, że postanowienia umowne z
bankiem nie ograniczają roszczeń ewentualnych spadkobierców zmarłego i
dochodzenia swoich praw wobec żyjącego współposiadacza konta.
Na marginesie, należy wskazać, iż chcąc zabezpieczyć współmałżonka oraz
zapewnić mu, niezależnie od przepisów prawa spadkowego, wypłatę środków
pieniężnych na wypadek śmierci, należałoby ustanowić w banku dyspozycję
wkładem na wypadek śmierci. Powyższe możliwe jest jedynie w przypadku
posiadania przez małżonków indywidualnych rachunków bankowych.
Zgodnie z art. 56 prawa bankowego posiadacz rachunku oszczędnościowego,
rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty
oszczędnościowej może polecić pisemnie bankowi dokonanie – po swojej śmierci –
wypłaty z rachunku wskazanym przez siebie osobom: małżonkowi, wstępnym,
zstępnym lub rodzeństwu określonej kwoty pieniężnej. Kwota wypłaty, bez względu
na liczbę wydanych dyspozycji, nie może być wyższa niż dwudziestokrotne
przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród
z zysku, ogłaszane przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za ostatni
miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Dyspozycja wkładem na wypadek
śmierci może być w każdym czasie przez posiadacza rachunku zmieniona lub
odwołana na piśmie. Jeżeli posiadacz rachunku wydał więcej niż jedną dyspozycję
wkładem na wypadek śmierci, a łączna suma dyspozycji przekracza limit, o którym
mowa powyżej, dyspozycja wydana później ma pierwszeństwo przed dyspozycją
wydaną wcześniej. Kwota wypłacona zgodnie z ww. przepisami nie wchodzi do
spadku po posiadaczu rachunku. Osoby, którym wypłacono kwoty przekraczające
limit opisany powyżej zobowiązane są do ich zwrotu spadkobiercom posiadacza,
gdyż tylko kwoty do dozwolonego limitu są wyłączone ze spadku po posiadaczu
rachunku.
W przypadku powzięcia przez bank informacji o śmierci posiadacza rachunku, który
wydał dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, bank jest obowiązany niezwłocznie
zawiadomić wskazane przez posiadacza rachunku osoby o możliwości wypłaty
określonej kwoty.
Zuzanna Kowol-Socha
radca prawny