Od 1 lipca 2025 r. wdowy i wdowcy, którzy spełniają ustawowe warunki, mogą pobierać łącznie rentę rodzinną po zmarłym małżonku oraz własne świadczenie emerytalno-rentowe. Rozwiązanie to jest potocznie nazywane „rentą wdowią”, choć w praktyce nie jest to nowe, odrębne świadczenie. Chodzi o możliwość łącznej wypłaty dwóch już istniejących świadczeń w określonych proporcjach.
W 2026 r. osoba uprawniona może wybrać jeden z dwóch wariantów: otrzymywać 100% renty rodzinnej i 15% własnego świadczenia albo 100% własnego świadczenia i 15% renty rodzinnej. Od 1 stycznia 2027 r. udział drugiego świadczenia wzrośnie z 15% do 25%. Wybór wariantu powinien zależeć od wysokości obu świadczeń – co do zasady bardziej opłacalne jest pobieranie w pełnej wysokości tego, które jest wyższe, oraz odpowiedniego procentu świadczenia niższego.
Nie każda wdowa i nie każdy wdowiec może jednak skorzystać z tego rozwiązania. Ustawa wymaga łącznego spełnienia kilku warunków. Osoba ubiegająca się o łączną wypłatę powinna mieć co najmniej 60 lat – w przypadku kobiety – albo 65 lat – w przypadku mężczyzny. Do dnia śmierci małżonka musi pozostawać z nim we wspólności małżeńskiej. Ponadto prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie może zostać nabyte wcześniej niż pięć lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, czyli co do zasady nie wcześniej niż po ukończeniu 55 lat przez kobietę i 60 lat przez mężczyznę. Ostatnim warunkiem jest niepozostawanie obecnie w nowym związku małżeńskim.
Pojęcie wspólności małżeńskiej nie oznacza wyłącznie wspólności majątkowej. W praktyce ZUS bada, czy małżonkowie pozostawali w rzeczywistej więzi małżeńskiej. Znaczenie może mieć wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie gospodarstwa domowego, ale także więź osobista, emocjonalna i współdziałanie dla dobra rodziny. Sama rozdzielność majątkowa nie przesądza automatycznie o braku wspólności małżeńskiej w rozumieniu przepisów emerytalnych.
Istotne jest również ograniczenie kwotowe. Łączna suma świadczeń wypłacanych w ramach renty wdowiej nie może przekroczyć trzykrotności najniższej emerytury. Od 1 marca 2026 r. najniższa emerytura wynosi 1 978,49 zł, a zatem limit łącznej wypłaty wynosi 5 935,47 zł brutto miesięcznie. Jeżeli suma świadczeń przekroczy tę kwotę, wypłata zostanie odpowiednio pomniejszona. Jeżeli natomiast jedno ze świadczeń samo osiąga albo przekracza ustawowy limit, połączenie świadczeń nie będzie możliwe na zasadach renty wdowiej.
Przykładowo, jeżeli własna emerytura wynosi 3 200 zł brutto, a renta rodzinna po zmarłym małżonku 2 400 zł brutto, korzystniejszy będzie w 2026 r. wariant 100% własnej emerytury oraz 15% renty rodzinnej. Daje to łącznie 3 560 zł brutto, a więc kwotę mieszczącą się w ustawowym limicie. Od 1 stycznia 2027 r., przy tych samych kwotach bazowych, udział drugiego świadczenia wyniesie 25%, co oznaczałoby łącznie 3 800 zł brutto, oczywiście z uwzględnieniem przyszłych waloryzacji.
Aby otrzymywać świadczenia w zbiegu, należy mieć ustalone prawo zarówno do własnego świadczenia, jak i do renty rodzinnej. Jeżeli któreś z tych praw nie zostało jeszcze przyznane, w pierwszej kolejności trzeba złożyć odpowiedni wniosek o emeryturę, rentę lub rentę rodzinną. Dopiero później składa się wniosek o ustalenie zbiegu świadczeń z rentą rodzinną na formularzu ERWD.
Wniosek można złożyć w ZUS w formie przewidzianej przez Zakład, w tym elektronicznie przez jego usługi internetowe albo w placówce. Jeżeli wnioskodawca ma już ustalone prawo do obu świadczeń, co do zasady nie musi ponownie przedstawiać dokumentów, które znajdują się w ZUS. Gdy jednak do rozpoznania sprawy potrzebne będą dodatkowe informacje, Zakład może wezwać do ich uzupełnienia.
W przypadku osób, które składają wniosek już po okresie początkowym obowiązywania przepisów, łączna wypłata co do zasady przysługuje od miesiąca złożenia wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia spełnienia wszystkich warunków. Nie warto więc odkładać złożenia wniosku, jeżeli uprawniony ma już ustalone oba świadczenia i spełnia kryteria wieku oraz pozostałe warunki.
Prawo do łącznej wypłaty ustaje w razie zawarcia nowego małżeństwa. Jeżeli ZUS odmówi ustalenia prawa do renty wdowiej, od decyzji można wnieść odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję. Termin na odwołanie wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji, a postępowanie odwoławcze w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest wolne od opłat sądowych.
Renta wdowia jest rozwiązaniem stosunkowo nowym, dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić aktualną wysokość obu świadczeń oraz limit obowiązujący w danym roku. ZUS udostępnia również kalkulator pozwalający orientacyjnie porównać warianty wypłaty.
Adwokat Łukasz Giza