Odpowiedzialność cywilnoprawna uzależniona jest od zdolności do czynności
prawnych. Zdolność do czynności prawnych z kolei zależy od wieku nieletniego.
Małoletniemu, który nie ukończył lat trzynastu nie można przypisać winy i zgodnie z
art. 426 kodeksu cywilnego nie ponosi on odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę.
Odpowiedzialność ta przeniesiona zostaje w takim wypadku na osobę sprawującą
nad małoletnim opiekę. Sprawujący nad w/w małoletnim nadzór będzie obowiązany
do naprawienia szkody wyrządzonej przez niego, chyba że wykaże, że uczynił
zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda powstałaby i tak – również przy
rzetelnym wykonywaniu nadzoru. Po ukończeniu trzynastego roku życia
małoletniemu można na gruncie polskiego prawa przypisać zdolność działania z
rozeznaniem w zakresie deliktów, tj. czynów niedozwolonych. Odpowiedzialność
własna takiego małoletniego również może zostać uzupełniona odpowiedzialnością
rodzica/opiekuna w przypadku zawinionego przez niego niedopełnienia obowiązku
nadzoru.
Odpowiedzialność karnoprawna nieletnich, za popełnienie czynu zabronionego pod
groźbą kary znajduje swoje uregulowanie w kodeksie karnym a także w ustawie o
postępowaniu w sprawach nieletnich. W przypadku gdy nieletni dopuszcza się czynu
zabronionego przed ukończeniem trzynastego roku życia, zostanie to potraktowane
jako przejaw demoralizacji i zastosowanie znajdą środki przewidziane w ustawie o
postępowaniu w sprawach nieletnich. Dopuszczając się czynu zabronionego między
trzynastym a siedemnastym rokiem życia, nieletni zagrożony jest również
zastosowaniem środków z ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Gdyby
jednak po ukończeniu piętnastego roku życia dopuścił się czynów znacznej wagi,
może odpowiadać na zasadach określonych w kodeksie karnym, jeżeli sąd uzna to
za stosowne (okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, jego uwarunkowania
osobiste za tym przemawiają, a zastosowane dotychczas środki wychowawcze lub
poprawcze nie dały rezultatu). Do czynów powyżej wspomnianych zaliczyć można:
– zabójstwo i morderstwo,
– umyśle ciężkie uszkodzenie ciała,
– zamach na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,
– wzięcie i przetrzymywanie zakładnika,
– rozboje
i inne.
Do sprawcy dopuszczającego się czynów zabronionych pomiędzy 17 a 18 rokiem
życia stosuje się zasadniczo przepisy kodeksu karnego. Sąd może zastosować
środki wychowawcze, leczenie albo przewidziane dla nieletnich środki poprawcze –
wyjątkowo – jeżeli popełniony czyn jest występkiem a okoliczności sprawy oraz
stopień rozwoju sprawcy i jego właściwości za tym przemawiają.
Katalog działań jakie może podjąć sąd rodzinny wobec nieletniego jest dosyć
obszerny. Nieletniemu takiemu można zatem:
udzielić upomnienia,
zobowiązać go do określonych działań, określonego postępowania (np.
naprawienia szkody, uczestnictwa w zajęciach terapeutycznych, zaniechania
używania alkoholu, podjęcia nauki itp. ),
ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekunów,
ustanowić nadzór organizacji (społecznej, młodzieżowej i in.),
zastosować nadzór kuratora,
skierować do ośrodka kuratorskiego,
orzec przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu
karalnego,
orzec umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo w
rodzinie zastępczej zawodowej,
orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym – gdy nieletni dopuścił się czynu
karalnego a przemawia za tym wysoki stopień demoralizacji a inne środki
okazały się nieskuteczne dla resocjalizacji małoletniego. Do zakładów
poprawczych mogą być kierowani nieletni w wieku 13-17 lat. Jeżeli po
ukończeniu lat 17 nie zastosowano wobec małoletniego środka w postaci
umieszczenia w zakładzie karnym, może on przebywać w zakładzie
poprawczym do 21 roku życia.
Radca Prawny Paweł Ralski